Jak wygląda proces certyfikacji ekologicznej?

Certyfikacja ekologiczna to kilkuetapowy proces nadzorowany przez niezależną jednostkę certyfikującą działającą pod kontrolą IJHARS: obejmuje zgłoszenie działalności, 2–3-letni okres konwersji oraz coroczne kontrole zgodności z unijnym rozporządzeniem 2018/848. Dopiero po jego pomyślnym zakończeniu produkt może zostać oznaczony unijnym Euroliściem i kodem jednostki certyfikującej.

W tym artykule krok po kroku pokazujemy całą tę drogę – od zgłoszenia, przez kontrole, po to, co dzieje się z certyfikatem po jego wydaniu – a także wyjaśniamy, jak samodzielnie sprawdzić, czy dany produkt faktycznie ma za sobą realny proces kontroli, a nie tylko marketingową etykietę.

1. Czym jest certyfikacja ekologiczna i kto ją nadzoruje?

Certyfikacja ekologiczna to sformalizowany proces kontroli, w którym niezależna, upoważniona jednostka sprawdza, czy gospodarstwo, przetwórnia lub inny podmiot spełnia wymogi prawne rolnictwa ekologicznego określone w unijnym rozporządzeniu. Dopiero po pozytywnym przejściu tego procesu produkt może zostać oznaczony jako „ekologiczny" lub „BIO" i opatrzony unijnym znakiem Euroliścia.

W praktyce oznacza to, że za każdym opakowaniem z zielonym listkiem stoi konkretna dokumentacja, przynajmniej jedna kontrola w ciągu roku i decyzja administracyjna wydana przez licencjonowaną jednostkę – a nie tylko deklaracja producenta.

Jeśli interesuje Cię szerszy kontekst – czym w ogóle jest żywność ekologiczna i skąd wzięła się cała idea – zachęcamy do przeczytania artykułu Żywność ekologiczna – definicja, historia, certyfikacja.

1.1 Jaka jest podstawa prawna certyfikacji ekologicznej w UE?

Głównym aktem prawnym jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/848 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych. Zastąpiło ono wcześniejsze rozporządzenie (WE) nr 834/2007 i obowiązuje we wszystkich krajach UE od 1 stycznia 2022 roku.

W Polsce rozporządzenie unijne jest uzupełnione krajową Ustawą z dnia 23 czerwca 2022 r. o rolnictwie ekologicznym i produkcji ekologicznej (Dz.U. 2022, poz. 1370), która określa m.in. zadania krajowych organów nadzoru, zasady przekazywania uprawnień jednostkom certyfikującym oraz kary za naruszenia (np. wprowadzanie do obrotu produktu jako ekologicznego bez ważnego certyfikatu).

1.2 Kto nadzoruje system rolnictwa ekologicznego w Polsce?

Krajowym organem nadzoru jest Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (GIJHARS), działający w ramach Inspekcji Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS). To on, w drodze decyzji administracyjnej, przekazuje uprawnienia kontrolne prywatnym, ale ściśle nadzorowanym jednostkom certyfikującym.

Oznacza to, że sam certyfikat nie jest wydawany bezpośrednio przez urząd państwowy – wydaje go jedna z upoważnionych, niezależnych jednostek certyfikujących, która działa pod stałym nadzorem IJHARS i podlega jej kontroli. Aktualny rejestr takich jednostek (na dziś jest ich 14) publikuje IJHARS na swojej stronie.

1.3 Kto może ubiegać się o certyfikat ekologiczny?

System certyfikacji obejmuje praktycznie każdy etap łańcucha produkcji żywności ekologicznej:

• rolników i ogrodników,
• pszczelarzy prowadzących pasieki ekologiczne,
• producentów akwakultury i alg,
• przetwórców żywności (np. piekarnie, tłocznie oleju, zakłady przetwórstwa owoców),
• importerów i dystrybutorów produktów ekologicznych,
• producentów pasz ekologicznych dla zwierząt.

Każdy podmiot, który chce oznaczać swoje produkty jako „ekologiczne", musi zgłosić działalność do systemu kontroli i poddać się certyfikacji – z jednym istotnym wyjątkiem, o którym warto wiedzieć, prowadząc sprzedaż detaliczną.

W praktyce ten wyjątek dotyczy głównie małych sklepów odsprzedających gotowe, zapakowane produkty – nie zwalnia natomiast nikogo, kto sam przetwarza, konfekcjonuje czy przepakowuje żywność.

2. Jak wygląda proces certyfikacji ekologicznej krok po kroku?

Cały proces – od pierwszego zgłoszenia do momentu, gdy produkt trafia na półkę z pełnoprawnym oznaczeniem „ekologiczny" – składa się z czterech głównych etapów. Poniższa tabela pokazuje je w skrócie, a szczegóły znajdziesz w podrozdziałach poniżej.

Przewiń w prawo, aby zobaczyć całą tabelę (na urządzeniach mobilnych) →

2.1 Krok 1: zgłoszenie do jednostki certyfikującej

Proces zaczyna się od powiadomienia właściwych organów o rozpoczęciu działalności w zakresie rolnictwa ekologicznego. Następnie podmiot wybiera jedną z upoważnionych jednostek certyfikujących i podpisuje z nią umowę na prowadzenie certyfikacji – to ta jednostka będzie od tego momentu prowadzić kontrole i nadzór.

Na tym etapie trzeba przygotować podstawową dokumentację: opis gospodarstwa lub zakładu, mapy działek lub pomieszczeń produkcyjnych, plan produkcji oraz – w przypadku istniejącej już działalności konwencjonalnej – informacje o dotychczas stosowanych środkach. To właśnie data zgłoszenia wyznacza początek okresu konwersji – nie da się skrócić tego etapu, zgłaszając działalność z datą wsteczną.

2.2 Krok 2: okres przestawienia (konwersji)

Okres konwersji to czas, w którym gospodarstwo lub zakład musi być prowadzone w pełni zgodnie z zasadami rolnictwa ekologicznego, ale bez prawa do sprzedawania swoich produktów jako w pełni „ekologiczne". Jego długość zależy od rodzaju produkcji:

• uprawy jednoroczne – 2 lata przed siewem,
• uprawy wieloletnie (np. sady, plantacje jagodowe) – 3 lata przed pierwszym zbiorem,
• zwierzęta gospodarskie – 24 miesiące od zgłoszenia do systemu, niezależnie od wieku zwierzęcia.

Jest jeden wyjątek, o którym warto wiedzieć: produkty spożywcze i paszowe pochodzenia roślinnego, zawierające tylko jeden składnik roślinny, mogą trafić do sprzedaży z oznaczeniem „produkt w okresie konwersji" już po 12 miesiącach konwersji przed zbiorem – nie trzeba czekać na jej pełne zakończenie. Zasada ta nie dotyczy produktów pochodzenia zwierzęcego – te aż do końca 24-miesięcznego okresu pozostają produktami konwencjonalnymi.

2.3 Krok 3: kontrole i inspekcje w gospodarstwie lub zakładzie

Zarówno w okresie konwersji, jak i po jego zakończeniu, każdy certyfikowany podmiot podlega weryfikacji zgodności co najmniej raz w roku, obejmującej kontrolę bezpośrednią na miejscu. Dla podmiotów o niskim poziomie ryzyka, które od kilku lat konsekwentnie spełniają wymogi, odstęp między dwiema kontrolami na miejscu może zostać wydłużony – ale nigdy więcej niż do 24 miesięcy.

Poza kontrolą zapowiedzianą jednostka certyfikująca prowadzi też kontrole dodatkowe oparte na analizie ryzyka, które mogą być niezapowiedziane, oraz pobiera próbki do badań laboratoryjnych zgodnie z ustalonym planem próbkobrania. Z każdej kontroli sporządzany jest pisemny raport.

2.4 Krok 4: wydanie certyfikatu i prawo do oznaczania produktów

Jeśli weryfikacja zgodności zakończy się wynikiem pozytywnym, jednostka certyfikująca wydaje certyfikat potwierdzający zgodność z przepisami o produkcji ekologicznej. Od tego momentu podmiot ma prawo oznaczać swoje produkty jako ekologiczne, posługiwać się unijnym znakiem produkcji ekologicznej (Euroliściem) oraz umieszczać na opakowaniu kod swojej jednostki certyfikującej.

Certyfikat nie jest dokumentem bezterminowym – jego wydanie lub wznowienie odbywa się każdorazowo na podstawie wyników kolejnej weryfikacji zgodności, czyli w praktyce co roku (lub co do 24 miesięcy dla podmiotów niskiego ryzyka).

3. Ile trwa i ile kosztuje uzyskanie certyfikatu ekologicznego?

3.1 Jak długo trwa cały proces?

Samo zgłoszenie i podpisanie umowy z jednostką certyfikującą to kwestia kilku tygodni. To, co naprawdę decyduje o długości całego procesu, to okres konwersji – i to on jest głównym powodem, dla którego certyfikacja ekologiczna nie jest procesem błyskawicznym:

• uprawy jednoroczne (np. warzywa, zboża) – ok. 2 lata,
• uprawy wieloletnie (sady, plantacje owoców jagodowych, winorośl) – ok. 3 lata,
• zwierzęta gospodarskie – 24 miesiące od zgłoszenia.

W praktyce oznacza to, że od decyzji o przejściu na rolnictwo ekologiczne do momentu, gdy produkt można w pełni oznaczyć jako „ekologiczny", mijają zwykle 2–3 lata. Produkty roślinne jednoskładnikowe mogą trafić do sprzedaży wcześniej, z oznaczeniem „w okresie konwersji", już po pierwszych 12 miesiącach – to jednak wciąż nie jest pełne oznaczenie „ekologiczny".

3.2 Od czego zależą koszty certyfikacji ekologicznej?

Ceny różnią się między poszczególnymi jednostkami certyfikującymi i zależą od kilku czynników: wielkości gospodarstwa lub zakładu, rodzaju działalności (uprawa, hodowla, przetwórstwo, import), liczby lokalizacji produkcyjnych oraz zakresu próbek pobieranych do badań laboratoryjnych. Orientacyjnie, roczna opłata podstawowa za proces certyfikacji i nadzór mieści się zwykle w przedziale od kilkuset złotych do około 2000 zł – ostateczna kwota zależy od cennika konkretnej jednostki.

Przewiń w prawo, aby zobaczyć całą tabelę (na urządzeniach mobilnych) →

Rolnicy uczestniczący w unijnych programach wsparcia rolnictwa ekologicznego (w ramach Planu Strategicznego dla WPR) mogą – poza dopłatami do powierzchni upraw ekologicznych – ubiegać się także o refundację kosztów poniesionych na kontrolę certyfikacyjną za pośrednictwem ARiMR, co w praktyce może znacząco obniżyć realny koszt utrzymania certyfikatu.

4. Jakie jednostki certyfikujące działają w Polsce?

W Polsce certyfikację ekologiczną prowadzi obecnie 14 upoważnionych jednostek certyfikujących. Wszystkie działają na podstawie decyzji Głównego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych i podlegają jego nadzorowi – ale poza tym są niezależnymi, konkurującymi ze sobą firmami, które same ustalają cenniki i warunki współpracy.

4.1 Lista akredytowanych jednostek certyfikujących w Polsce

Przewiń w prawo, aby zobaczyć całą tabelę (na urządzeniach mobilnych) →

Lista jednostek oraz ich uprawnienia mogą ulegać zmianom. Zawsze można zweryfikować aktualny wykaz upoważnionych jednostek certyfikujących na oficjalnej stronie Główny Inspektorat Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS) lub MRiRW.

4.2 Czym się różnią i jak wybrać odpowiednią jednostkę?

Choć wszystkie działają w ramach tych samych przepisów unijnych, w praktyce różnią się kilkoma istotnymi kwestiami:

• zakres upoważnienia – nie każda jednostka obsługuje wszystkie kategorie działalności (np. produkcję roślinną, zwierzęcą, pszczelarstwo, przetwórstwo czy import); zakres ten jest każdorazowo określony w decyzji GIJHARS,
• zasięg geograficzny i koszt dojazdu inspektora – niektóre jednostki mają silniejszą obecność w danym regionie, co wpływa na koszty kontroli,
• cennik i model rozliczeń – opłata podstawowa, sposób naliczania (np. w zależności od powierzchni czy liczby zwierząt) i to, co jest w niej zawarte, różnią się między jednostkami,
• specjalizacja branżowa – część jednostek ma większe doświadczenie w przetwórstwie, inne skupiają się głównie na produkcji roślinnej czy zwierzęcej.

5. Co dzieje się po otrzymaniu certyfikatu?

Certyfikat ekologiczny to nie dokument wydawany raz na zawsze – to raczej potwierdzenie zgodności ważne do kolejnej weryfikacji. Cały system kontroli działa w trybie ciągłym, także po pomyślnym zakończeniu pierwszej certyfikacji.

5.1 Jak często odbywają się kontrole po certyfikacji?

Zasada jest taka sama jak na etapie ubiegania się o certyfikat: co najmniej raz w roku odbywa się weryfikacja zgodności, obejmująca kontrolę bezpośrednią na miejscu. Dla podmiotów, które od kilku lat konsekwentnie spełniają wymogi (tzw. niższe ryzyko niezgodności), odstęp między dwiema kontrolami na miejscu może zostać wydłużony – maksymalnie do 24 miesięcy.

Poza tą regularną kontrolą jednostka certyfikująca prowadzi dodatkowe kontrole oparte na analizie ryzyka, które mogą być niezapowiedziane, oraz pobiera próbki do badań laboratoryjnych zgodnie z ustalonym planem. Wszystkie jednostki certyfikujące w Polsce stosują ten sam, jednolity Wspólny Katalog Środków, opracowany przez GIJHARS – dokument klasyfikujący każdą możliwą niezgodność jako nieznaczną, znaczną lub krytyczną i przypisujący jej odpowiednią reakcję.

5.2 Kiedy certyfikat można cofnąć lub zawiesić?

To, co spotka podmiot po stwierdzeniu niezgodności, zależy od jej wagi:

• niezgodność nieznaczna – zwykle wystarczy przedłożenie przez podmiot planu działań naprawczych w wyznaczonym terminie,
• niezgodność znaczna – może wiązać się z brakiem odniesienia do produkcji ekologicznej w oznakowaniu i reklamie całej danej partii lub serii produkcyjnej,
• niezgodność krytyczna – prowadzi do zakazu wprowadzania do obrotu produktów z odniesieniem do produkcji ekologicznej przez określony czas, a w najpoważniejszych przypadkach do zawieszenia lub cofnięcia certyfikatu.

Dzięki temu systemowi – jednolitemu dla wszystkich 14 jednostek certyfikujących w Polsce – konsument może mieć pewność, że każdy certyfikat oznacza to samo, niezależnie od tego, która jednostka go wydała.

6. Jak rozpoznać, że produkt ma ważny certyfikat ekologiczny?

Na opakowaniu certyfikowanego produktu ekologicznego zawsze znajdziesz dwa obowiązkowe elementy: unijny znak produkcji ekologicznej oraz kod jednostki certyfikującej. Same słowa „eko", „bio" czy „naturalny" na etykiecie niczego nie gwarantują, jeśli nie towarzyszą im te dwa elementy – o tym, jak odróżnić prawdziwe oznaczenia od marketingowych sformułowań, pisaliśmy szerzej w artykule Greenwashing – jak rozpoznać, że produkt nie jest tak „eko", jak twierdzi etykieta?

6.1 Co oznacza kod jednostki certyfikującej na opakowaniu?

Kod jednostki certyfikującej musi znajdować się w tym samym polu widzenia co unijne logo i składa się z trzech elementów:

• PL – dwuliterowy kod państwa (ISO 3166), w Polsce zawsze „PL",
• EKO – oznaczenie odnoszące się do zastosowanej metody produkcji ekologicznej,
• numer – dwucyfrowy numer referencyjny nadany danej jednostce przez właściwy organ.

Przykładowo kod PL-EKO-07 oznacza jednostkę certyfikującą AGRO BIO TEST. Tego numeru nie wolno zastępować numerem samego certyfikatu – to dwie różne rzeczy. Bezpośrednio pod kodem jednostki musi się też znaleźć informacja o pochodzeniu surowców rolnych: „Rolnictwo UE", „Rolnictwo spoza UE", „Rolnictwo UE/spoza UE" – lub nazwa konkretnego kraju bądź regionu (np. „Rolnictwo Polska"), jeśli co najmniej 98% surowców pochodzi z jednego miejsca.

6.2 Czym jest unijny Liść (Euro-leaf) i inne oznaczenia?

Unijne logo produkcji ekologicznej – tzw. Euroliść – to zielony prostokąt ze stylizowanym liściem ułożonym z 12 białych gwiazdek. Zostało wprowadzone 1 lipca 2010 roku, a od 1 lipca 2012 roku jest obowiązkowe na wszystkich paczkowanych produktach ekologicznych wyprodukowanych w UE – zarówno przetworzonych, jak i nieprzetworzonych, jedno- i wieloskładnikowych. Nie jest natomiast obowiązkowe dla produktów sprzedawanych luzem ani część produktów importowanych spoza UE.

Unijny symbol produkcji ekologicznej - Euroliść

Poza Euroliściem na etykiecie mogą pojawić się także inne, dobrowolne oznaczenia – krajowe, regionalne lub prywatne certyfikaty poszczególnych organizacji. Jeśli interesuje Cię pełny przegląd tego typu znaków, napisaliśmy o nich osobno w artykule Znaki ekologiczne na produktach spożywczych.

7. Najczęściej zadawane pytania

7.1 Czy certyfikat wydany w innym kraju UE jest ważny również w Polsce?

Tak. Rozporządzenie 2018/848 obowiązuje bezpośrednio i w całości we wszystkich krajach UE, dlatego certyfikat wydany przez jednostkę certyfikującą w jednym państwie członkowskim uprawnia do sprzedaży produktu jako ekologicznego w całej Unii – bez konieczności dodatkowej certyfikacji w kraju docelowym.

7.2 Czy przetwórca żywności przechodzi taki sam proces certyfikacji jak rolnik?

Ogólny schemat – zgłoszenie, wybór jednostki certyfikującej, coroczna weryfikacja zgodności – jest taki sam. Różnica polega na tym, że przetwórca nie przechodzi wieloletniego okresu konwersji jak gospodarstwo rolne: musi za to od pierwszej kontroli wykazać, że korzysta wyłącznie z certyfikowanych surowców ekologicznych i prowadzi produkcję zgodnie z zasadami rozdzielającymi ją od linii konwencjonalnych.

7.3 Czy produkty importowane spoza UE mają ten sam system kontroli?

Produkty z krajów trzecich mogą trafić na rynek UE jako ekologiczne tylko wtedy, gdy zostały skontrolowane i certyfikowane przez jednostkę certyfikującą uznaną przez Komisję Europejską do działania w danym kraju, albo gdy dany kraj ma z UE zawartą umowę o równoważności systemów certyfikacji. W obu przypadkach musi istnieć ważny certyfikat – konsument nie ma więc do czynienia z „łagodniejszą" wersją kontroli.

7.4 Jak samodzielnie sprawdzić, czy dany certyfikat jest aktywny?

Najszybciej przez publiczny wykaz systemu TRACES, wpisując nazwę podmiotu lub kod jego jednostki certyfikującej (np. PL-EKO-07). Każda jednostka certyfikująca ma też obowiązek publikować na własnej stronie internetowej wykaz certyfikowanych przez siebie producentów.

8. Podsumowanie

Certyfikacja ekologiczna to konkretny, wielostopniowy proces prawny – nie deklaracja producenta. Zaczyna się od zgłoszenia do jednej z 14 upoważnionych w Polsce jednostek certyfikujących, obejmuje 2–3-letni okres konwersji (zależnie od rodzaju produkcji) i kończy się wydaniem certyfikatu dopiero po pozytywnej weryfikacji zgodności z unijnym rozporządzeniem 2018/848. Cały system nie kończy się jednak w dniu wydania certyfikatu – coroczne kontrole, w tym niezapowiedziane, towarzyszą producentowi przez cały czas prowadzenia działalności, a stwierdzone niezgodności mają jasno określone konsekwencje: od planu naprawczego po utratę prawa do oznaczania produktów jako ekologiczne.

Dla konsumenta oznacza to jedno: unijny Euroliść i kod jednostki certyfikującej (np. PL-EKO-07) na opakowaniu to nie marketing, tylko efekt realnej, wieloletniej kontroli – którą, jeśli chcesz, możesz samodzielnie zweryfikować w publicznym rejestrze TRACES. Skala systemu rośnie z roku na rok – według danych IJHARS w 2024 roku w Polsce certyfikat posiadało już blisko 24,8 tys. producentów ekologicznych (wzrost o 3,3% r/r), obejmujących ponad 691 tys. hektarów upraw — o 8,7% więcej niż rok wcześniej. To dobry powód, by przy zakupach szukać tych dwóch oznaczeń zamiast polegać na samych hasłach na etykiecie.

9. Źródła

1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/848 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych, EUR-Lex: eur-lex.europa.eu
2. Streszczenie unijnych przepisów dotyczących produkcji i znakowania produktów ekologicznych, EUR-Lex: eur-lex.europa.eu
3. Ustawa z dnia 23 czerwca 2022 r. o rolnictwie ekologicznym i produkcji ekologicznej (Dz.U. 2022, poz. 1370), Internetowy System Aktów Prawnych: isap.sejm.gov.pl
4. Jednostki certyfikujące, Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS): gov.pl/web/ijhars
5. Wspólny Katalog Środków w przypadku stwierdzonych niezgodności, wyd. 2, GIJHARS: gov.pl
6. Certyfikaty, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi: gov.pl/web/rolnictwo
7. Powierzchnia ekologicznych upraw w Polsce zwiększyła się w 2024 r. o 8,7 proc., IJHARS: gov.pl/web/ijhars